Latten, planken en balken: wat is het verschil en welke maten zijn er?

Een houten lat van 22 × 50 mm, een regel van 44 × 69 mm en een balk van 63 × 175 mm: voor iemand die regelmatig bouwt of klust zijn dit herkenbare maten. Maar wanneer noemen we een stuk hout eigenlijk een lat, plank, regel of balk? En wat is vervolgens het verschil tussen een tengel en een panlat?

Wie bij een bouwmarkt of houthandel hout gaat kopen, ontdekt al snel dat er behoorlijk wat verschillende benamingen worden gebruikt. Sommige zeggen iets over de vorm van het hout, andere vooral over de toepassing.

In dit artikel leggen we de verschillen tussen latten, planken, balken, regels, tengels en panlatten uit. Ook vind je een handig overzicht van veelvoorkomende houtmaten en toepassingen.

Wat is het verschil tussen een lat, plank en balk?

Het belangrijkste verschil zit in de verhouding tussen de breedte en dikte van het hout en de toepassing waarvoor het wordt gebruikt.

Heel eenvoudig kun je het ongeveer zo onthouden:

lat → relatief smal en dun
plank → breed en relatief dun
regel → rechthoekig constructiehout van beperkte tot middelgrote doorsnede
balk → zwaarder constructiehout

Maar dit zijn geen waterdichte grenzen.

Een stuk hout van een bepaalde afmeting kan door de ene leverancier bijvoorbeeld als regel worden verkocht, terwijl een andere leverancier een vergelijkbare maat als balk aanbiedt.

Daar komt nog bij dat termen als panlat en tengel vooral naar de toepassing verwijzen.

Daarom kijken we hieronder naar iedere houtsoort afzonderlijk.

Wat is een lat?

Een lat is een relatief dun en smal stuk hout. Latten worden meestal niet gebruikt als zware dragende constructie, maar voor bevestiging, aftimmering, ondersteuning of decoratieve toepassingen.

Denk bijvoorbeeld aan:

• lattenwanden;
• raamwerk voor aftimmeringen;
• bevestigingslatten;
• plafondconstructies;
• sierlijsten;
• panlatten;
• tengels.

Latten zijn verkrijgbaar in allerlei afmetingen. Voorbeelden die je in de handel kunt tegenkomen zijn 12 × 27 mm, 18 × 28 mm, 22 × 45 mm en vergelijkbare maten.

De exacte maat hangt sterk af van het product en de toepassing.

Wat is een plank?

Een plank is veel breder dan hij dik is.

Een plank van bijvoorbeeld 18 mm dik en 140 mm breed herken je daardoor direct als plank en niet als balk.

Planken worden voor zeer uiteenlopende klussen gebruikt. Denk aan:

• schuttingen;
• vloeren;
• gevelbekleding;
• meubels;
• wandbekleding;
• vlonders;
• kasten;
• tafelbladen;
• dakbeschot.

Planken kunnen ruw gezaagd, geschaafd of voorzien zijn van een profiel, zoals messing en groef.

De term plank zegt dus vooral iets over de vorm van het hout en veel minder over één specifieke toepassing.

Wat is een balk?

Een balk heeft een relatief grote doorsnede en wordt veel gebruikt voor constructieve toepassingen.

Denk bijvoorbeeld aan houten balklagen, dakconstructies en overkappingen.

Veelvoorkomende toepassingen zijn:

• vloerbalken;
• dakbalken;
• gordingen;
• draagconstructies;
• overkappingen;
• carports;
• veranda’s.

Balken moeten regelmatig behoorlijke krachten kunnen opnemen. De juiste balkmaat kun je daarom niet alleen kiezen op basis van wat er stevig uitziet.

De benodigde afmetingen hangen onder andere af van de overspanning, belasting, houtsoort, houtkwaliteit, onderlinge balkafstand en manier van opleggen.

Voor een dragende constructie moet de balkmaat daarom constructief worden bepaald.

Wat is een regel?

De term regel zorgt misschien wel voor de meeste verwarring.

Een regel is rechthoekig constructiehout dat vaak wordt gebruikt om een raamwerk te maken. Regels zijn doorgaans groter en steviger dan kleine latten, maar veel kleiner dan zware vloer- of dakbalken.

Een bekend voorbeeld is een houten regelwerk voor een voorzetwand of scheidingswand.

Regels worden onder andere gebruikt voor:

• voorzetwanden;
• scheidingswanden;
• plafonds;
• houtskeletbouw;
• gevelconstructies;
• aftimmeringen;
• frames;
• isolatieconstructies.

Je kunt bijvoorbeeld een raamwerk van houten regels maken en daar vervolgens gipsplaten tegenaan schroeven.

Is een regel hetzelfde als een balk?

Niet helemaal, al lopen de begrippen in de praktijk in elkaar over.

Met een balk bedoelen we meestal een zwaarder houten onderdeel dat een duidelijke constructieve functie heeft. Met een regel wordt meestal een kleiner houten onderdeel van een raamwerk bedoeld.

Vergelijk bijvoorbeeld:

regelwerk achter een gipswand

met:

houten balklaag waarop een verdieping rust.

Beide bestaan uit langwerpige stukken constructiehout, maar hun functie en doorgaans ook hun afmetingen zijn heel verschillend.

Wat is een tengel?

Een tengel is een relatief smalle houten lat die vooral in dak- en gevelconstructies wordt toegepast.

Bij een hellend pannendak worden tengels meestal in de richting van de dakhelling aangebracht. Daaroverheen komen vervolgens de panlatten.

De opbouw kan er vereenvoudigd bijvoorbeeld zo uitzien:

dakconstructie → dakbeschot/dakplaat → folie → tengels → panlatten → dakpannen

De tengels creëren ruimte tussen de onderliggende dakconstructie en de panlatten. Deze ruimte speelt onder andere een rol bij de afvoer van eventueel aanwezig water en ventilatie onder de dakbedekking.

Wat is een panlat?

Een panlat is een houten lat waarop dakpannen worden aangebracht.

In tegenstelling tot de tengels lopen panlatten bij een normaal hellend dak horizontaal over het dakvlak.

De dakpannen haken of steunen op deze latten.

Een panlat is dus niet zomaar een willekeurige dunne lat. Het is constructiehout met een heel specifieke toepassing in een pannendak.

Wat is het verschil tussen een panlat en een tengel?

Het verschil zit vooral in hun positie en functie.

Tengels lopen van beneden naar boven over het dakvlak.
Panlatten lopen horizontaal over de tengels.

De panlatten vormen uiteindelijk de directe ondersteuning voor de dakpannen.

Je kunt het onthouden als een raster: eerst lopen de tengels verticaal over het hellende dak en vervolgens worden de panlatten daar dwars overheen aangebracht.

Welke maat heeft een panlat?

Een bekende maat voor houten panlatten is ongeveer 22 × 50 mm, maar er bestaan ook andere afmetingen.

Welke panlat nodig is, hangt onder andere af van de dakconstructie, ondersteuning, belasting en het toegepaste dakpansysteem.

Ga bij een dak daarom niet automatisch uit van één universele maat.

Bij constructief belangrijke onderdelen moet het gebruikte hout passen bij de eisen die voor het betreffende dak gelden.

Welke maat heeft een tengel?

Ook tengels zijn in verschillende afmetingen verkrijgbaar. Je komt bijvoorbeeld tengels tegen van ongeveer 10 × 30 mm, 12 × 30 mm, 15 × 40 mm of vergelijkbare afmetingen.

Welke maat geschikt is, hangt af van de constructie.

Bij renovatie is het daarom verstandig om niet simpelweg de oude tengels op te meten en vervolgens automatisch dezelfde maat terug te plaatsen. Controleer welke opbouw voor het nieuwe dak- of gevelsysteem wordt voorgeschreven.

Wat is rachelwerk?

Nog een term die je regelmatig tegenkomt is rachelwerk.

Rachelwerk bestaat uit houten latten of regels die samen een raamwerk vormen waarop een afwerking wordt bevestigd.

Je kunt rachels bijvoorbeeld gebruiken voor:

• gipsplaten;
• plafondpanelen;
• houten wandbekleding;
• gevelbekleding;
• aftimmeringen.

De term rachel wordt daardoor vooral gekoppeld aan de functie binnen een constructie.

Een rachel is dus geen volledig aparte houtsoort. Een geschikte houten lat of regel kan als rachel worden gebruikt.

Lat, regel, rachel en balk: het verschil in één overzicht

Onderstaand overzicht maakt de terminologie wat duidelijker.

Zie deze termen vooral als praktische handels- en bouwbenamingen en niet als een systeem waarbij iedere houtmaat wettelijk in precies één categorie valt.

Overzicht van veelvoorkomende houtmaten

Onderstaande tabel geeft een indicatie van maten die je bij bouw- en timmerhout kunt tegenkomen. Het assortiment verschilt per leverancier en geschaafde werkelijke maten kunnen afwijken van de nominale handelsmaten.

Let op: de toepassing in deze tabel is slechts indicatief. Je kunt uit de afmeting alleen niet bepalen of een houten onderdeel voldoende sterk is voor een bepaalde dragende constructie.

Waarom verschillen houtmaten soms enkele millimeters?

Hierdoor ontstaat regelmatig verwarring bij het kopen van hout.

Je hebt bijvoorbeeld ergens gelezen dat je hout van 50 × 75 mm nodig hebt, terwijl je in de bouwmarkt een maat aantreft die daar enkele millimeters van afwijkt.

Dat heeft onder andere te maken met het verschil tussen ruwe, nominale en geschaafde maten.

Wanneer ruw hout wordt geschaafd, verdwijnt er materiaal van het oppervlak. De uiteindelijke maat kan daardoor kleiner zijn dan de oorspronkelijke of nominale handelsmaat.

Controleer bij maatkritisch timmerwerk daarom altijd de werkelijke afmetingen van het product dat je koopt.

Wat betekent geschaafd hout?

Bij geschaafd hout zijn één of meerdere zijden machinaal glad gemaakt.

Dit geeft een veel nettere afwerking dan ruw gezaagd hout en maakt het prettig voor toepassingen waarbij het hout zichtbaar blijft of nauwkeurig verwerkt moet worden.

Geschaafd hout kan bijvoorbeeld worden gebruikt voor:

• meubels;
• zichtwerk;
• interieurconstructies;
• kozijnwerk;
• regelwerk;
• aftimmeringen.

Doordat bij het schaven hout wordt verwijderd, wordt de doorsnede iets kleiner.

Wat is ruw hout?

Ruw of fijnbezaagd hout heeft niet dezelfde gladde afwerking als geschaafd hout.

Het oppervlak kan ruwer aanvoelen en zaagsporen bevatten.

Voor constructies waarbij het hout volledig uit het zicht verdwijnt, hoeft dat niet altijd een probleem te zijn. Voor meubels of zichtbaar timmerwerk wil je doorgaans een veel nettere afwerking.

Wat is constructiehout?

De term constructiehout heeft meer betekenis dan alleen “hout waarmee je iets bouwt”.

Bij constructieve toepassingen is de sterkteklasse van het hout belangrijk. Je komt daarbij bijvoorbeeld aanduidingen zoals C18 en C24 tegen.

De letter C staat voor naaldhout (coniferous) en het getal heeft betrekking op de sterkteklasse.

C24-constructiehout is daardoor niet simpelweg een bepaalde balkmaat. Verschillende afmetingen hout kunnen in sterkteklasse C24 worden geleverd.

Dat onderscheid is belangrijk wanneer hout daadwerkelijk onderdeel wordt van een dragende constructie.

Welke balk heb je nodig voor een overspanning?

Dit is een vraag waarop je beter niet uitsluitend met een eenvoudig tabelletje antwoordt.

De benodigde balkmaat wordt namelijk bepaald door veel meer dan alleen de lengte van de overspanning.

Denk onder andere aan:

• vrije overspanning;
• hart-op-hartafstand van de balken;
• permanente belasting;
• veranderlijke belasting;
• houtsoort en sterkteklasse;
• oplegging;
• toepassing;
• toegestane doorbuiging.

Een balk van 45 × 145 mm kan in de ene constructie prima voldoen en in een andere constructie veel te licht zijn.

Voor dragende constructies moet daarom een passende constructieve berekening worden gemaakt.

Wat betekent kopmaat?

Wanneer je hout koopt, kom je soms de term kopmaat tegen.

Daarmee wordt de maat van de doorsnede van het hout bedoeld.

Bij een regel van bijvoorbeeld 44 × 69 × 2.700 mm is:

44 × 69 mm de kopmaat

en

2.700 mm de lengte.

De kopmaat vertelt je dus hoe groot het vlak is dat je ziet wanneer je recht tegen het uiteinde van het hout aankijkt.

Welke houtmaat gebruik je voor een voorzetwand?

Voor een houten voorzetwand wordt vaak gewerkt met regels.

Welke maat je kiest, hangt onder andere af van de gewenste wanddikte en hoeveelheid isolatie die tussen het regelwerk moet passen.

Dikkere isolatie vraagt doorgaans om een diepere constructie.

Houd daarnaast rekening met eventuele leidingen en elektra die je achter de wand wilt wegwerken.

Daarna wordt het regelwerk bijvoorbeeld afgewerkt met OSB, underlayment, gipsplaat of een combinatie daarvan.

Welke houtmaat gebruik je voor een scheidingswand?

Ook bij een houten scheidingswand wordt meestal een regelwerk gemaakt.

De benodigde maat is afhankelijk van onder andere de hoogte van de wand, gewenste stevigheid, isolatie en afwerking.

Een dikkere wand biedt bijvoorbeeld meer ruimte voor akoestische isolatie.

Wil je zware voorwerpen aan de wand kunnen bevestigen? Dan kun je tijdens de bouw meteen extra houten regels of plaatmateriaal aanbrengen op de plekken waar later bijvoorbeeld kasten, een televisie of sanitair komt te hangen.

Welke houtmaat gebruik je voor een plafond?

Voor een verlaagd plafond worden vaak latten of regels gebruikt waaraan bijvoorbeeld gipsplaten worden bevestigd.

Welke afmetingen en onderlinge afstand nodig zijn, hangt af van de constructie en het gebruikte plaatmateriaal.

Volg hierbij de montagevoorschriften van de fabrikant van de plafondplaten. Vooral de toegestane hart-op-hartafstand van de ondersteuning is belangrijk.

Wat is de hart-op-hartafstand?

Bij regelwerk en balklagen wordt vaak gesproken over de hart-op-hartafstand, meestal afgekort als h.o.h.

Hiermee bedoelen we de afstand vanaf het midden van de ene balk of regel tot het midden van de volgende.

Bijvoorbeeld:

h.o.h. 600 mm

betekent dat het midden van iedere volgende regel 600 mm verder ligt.

Dit is iets anders dan de vrije ruimte tussen twee regels.

De hart-op-hartafstand is onder andere belangrijk bij het monteren van plaatmateriaal, omdat de randen van platen op de juiste plaatsen ondersteuning moeten krijgen.

Plank of plaatmateriaal?

Naast planken kom je tijdens het klussen natuurlijk veel plaatmateriaal tegen.

Denk aan:

• MDF;
• OSB;
• underlayment;
• multiplex;
• spaanplaat;
• gipsplaat.

Een plank bestaat uit een lang en relatief smal houten deel. Plaatmateriaal wordt juist in grote oppervlakken geproduceerd.

Voor het maken van bijvoorbeeld een kast kun je daardoor een houten regelwerk combineren met MDF-platen. Bij een vloerconstructie kun je houten balken combineren met underlayment of OSB.

De verschillende houtproducten vullen elkaar dus vaak aan.

Welke houtsoort heb je nodig?

De juiste afmetingen zijn maar één deel van de keuze.

Je moet daarnaast kijken naar de houtsoort en omstandigheden waarin het materiaal wordt toegepast.

Hout voor een droog interieur stelt andere eisen dan hout dat permanent onderdeel uitmaakt van een buitenconstructie.

Let daarom onder andere op:

• binnen- of buitentoepassing;
• vochtbelasting;
• constructief of decoratief gebruik;
• gewenste levensduur;
• sterkteklasse;
• zichtwerk of weggewerkt hout;
• gewenste afwerking.

Een perfect passende lat van de verkeerde houtsoort kan uiteindelijk een slechtere keuze zijn dan een iets duurder product dat wél voor de toepassing geschikt is.

Veelgestelde vragen over latten, planken en balken

Kijk naar de maat én de functie van het hout

Het verschil tussen latten, planken en balken is dus niet uitsluitend terug te brengen tot een paar exacte afmetingen.

Een lat is doorgaans dun en smal, een plank breed en relatief dun en een balk heeft meestal een veel zwaardere constructieve toepassing. Daartussen zitten regels, terwijl benamingen zoals panlat, tengel en rachel vooral aangeven waarvoor het hout wordt gebruikt.

Ga je hout kopen voor een klus? Kijk daarom niet alleen naar de naam op het schap. Controleer de werkelijke kopmaat, lengte, houtsoort, eventuele sterkteklasse en de geschiktheid voor de toepassing.

Vooral bij dragende constructies is “de balk ziet er dik genoeg uit” geen betrouwbare maatstaf. Laat de benodigde afmetingen berekenen of volg de constructietekeningen en technische voorschriften die bij het project horen.